Trwa ładowanie...

 

Trwa zapisywanie na newsletter...

Wrocław

Opis projektu

Projekt "4 kąty na trójkącie" ma na celu poprawę warunków mieszkaniowych i otoczenia mieszkaniowego, ponieważ w tym zakresie zdiagnozowano najpoważniejsze deficyty dotykające zarówno mieszkańców, jak i przekładające się bezpośrednio na politykę rozwoju miasta. Z tematem tym nierozerwalnie połączone są aspekty takie jak: poprawa bezpieczeństwa, jakość środowiska, oferta spędzania czasu wolnego, rozwój usług, przyjazne kształtowanie przestrzeni publicznych. Ponadto istotnym elementem jest budowanie tożsamości miejsca poprzez wzmacnianie identyfikacji mieszkańców z obszarem, prowadzące do kształtowania postaw obywatelskich i odpowiedzialności za przestrzeń.

Proces ten jest ściśle związany z likwidowaniem barier komunikacyjnych pomiędzy interesariuszami i właściwym rozumieniem roli samorządu oraz wszystkich aktorów w procesie rewitalizacji. Obszar objęty projektem to Przedmieście Oławskie – XIX-wieczna dzielnica mieszkaniowo-usługowa z zabudową kamienicową, o pow. 120 ha (0,41 proc. pow. miasta), 24 tys. mieszkańców (3,8 proc. liczby mieszkańców Wrocławia), wysokiej gęstości zaludnienia 20 tys. os./km2 (przeciętna dla Wrocławia ok. 2,2 tys. os./km2). Przedmieście Oławskie sąsiaduje z centrum i innymi kluczowymi obszarami miasta, dlatego wszelkie zachodzące tu zjawiska – zarówno te negatywne, jak i pozytywne – przekładają się również na jego sąsiedztwo. Tym samym można oczekiwać, że pilotażowe działania przyniosą efekty nie tylko w obszarze wsparcia, ale też w jego otoczeniu.

Działania w ramach projektu odpowiadają na kluczowy problem obszaru jako osiedla z dominującą funkcją mieszkaniową. Proponowane rozwiązania zakładają spójny, skoordynowany sposób postępowania, integrujący działania w sferze społecznej, gospodarczej, funkcjonalno-przestrzennej i środowiskowej.

 

Pogłębiona analiza skali i potrzeb rewitalizacyjnych

Istota szczegółowej analizy obszaru rewitalizacji

Elementem programu rewitalizacji, który trafnie i w pełny sposób odpowiada na kryzysowe zjawiska w danym mieście lub gminie, zawsze powinna być precyzyjna i szczegółowa analiza sytuacji na obszarze rewitalizacji. Analiza ta, określana jako pogłębiona (szczegółowa) diagnoza obszaru rewitalizacji, stanowi zatem istotny wymóg przy określaniu programów rewitalizacji. Wymóg ten ma wyraz w ustawie z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji oraz Wytycznych Ministra Rozwoju w zakresie rewitalizacji w programach operacyjnych na lata 2014-2020. Pogłębiona diagnoza obszaru rewitalizacji umożliwia trafne, oparte na rzetelnych i aktualnych informacjach sformułowanie wizji i celów rewitalizacji oraz identyfikację i skuteczne wdrażanie przedsięwzięć i projektów rewitalizacyjnych w średnim lub długim okresie.  Pełna, aktualna i wieloaspektowa pogłębiona diagnoza obszaru rewitalizacji pełni bazę informacyjną do części planistycznej (strategicznej) programu rewitalizacji. Ponadto, dane pozyskane i przeanalizowane na etapie pogłębionej diagnozy stanowić powinny także element przygotowania i wdrożenia systemu monitorowania i oceny programu rewitalizacji.

Poprawnie przeprowadzona pogłębiona diagnoza obszaru rewitalizacji wskazuje nie tylko rodzaje, przyczyny, czy terytorialny rozkład zjawisk kryzysowych (problemowych), identyfikuje także potencjały obszaru rewitalizacji, przyczyniając się do zobrazowania potrzeb rewitalizacyjnych i ich skali oraz precyzyjnego zdefiniowania interesariuszy rewitalizacji. Poznanie tych potrzeb, prowadzone za pomocą badań ilościowych i jakościowych (ankiety, wywiady, spacery badawcze, kawiarenki i spotkania obywatelskie itp.) jest warunkiem trafności zakreślenia wizji i celów rewitalizacji oraz konkretnych kierunków działań i przedsięwzięć rewitalizacyjnych. Ocena skali potrzeb powinna odpowiadać na pytania:

  • czego potrzebują mieszkańcy obszaru rewitalizacji, ich poszczególne grupy (rodziny, dzieci, młodzież, seniorzy, długotrwale bezrobotni, niepełnosprawni, osoby prowadzące drobną działalność gospodarczą itd.)?
  • które z potrzeb są najbardziej palące i wymagają najpilniejszych działań? do kogo w pierwszej kolejności adresować interwencje?
  • które potrzeby dotykają najliczniejszą grupę mieszkańców i/lub innych specyficznych użytkowników obszaru rewitalizacji?
  • jakie zasoby trzeba wykorzystać do zaspokojenia potrzeb rewitalizacyjnych? jak wykorzystać potencjały obszaru rewitalizacji do zaspokojenia potrzeb rewitalizacyjnych?
  • przez kogo powinny być zaspokajane poszczególne potrzeby – przez władze miasta lub jednostki im podległe, przez samych mieszkańców, rynek, organizacje społeczne? A może (co jest częstym zjawiskiem) potrzeby powinny być zaspokajane wspólnie przez różne podmioty?

Pogłębiona diagnoza obszaru rewitalizacji powinna wskazać, bezpośrednio lub pośrednio, na hierarchię i skalę potrzeb rewitalizacyjnych. Opracowanie szczegółowej diagnozy obszaru rewitalizacji daje możliwość skoncentrowanego odziaływania na obszar rewitalizacji, a także, co równie istotne, pozwala na planowanie projektów o ściśle rewitalizacyjnym charakterze, tj. takich, które przyczyniają się do osiągania celów rewitalizacji. Należy podkreślić, że możliwe jest uznawanie projektów realizowanych poza obszarem rewitalizacji za projekty rewitalizacyjne, o ile służą one realizacji celów programu rewitalizacji – dotyczy to w szczególności inicjatyw społecznych, gdzie rozwiązania dedykowane społeczności obszaru rewitalizacji mają uzasadnienie podejmowania ich poza tym obszarem. Wymaga to jednak precyzyjnej analizy i szczegółowego uzasadnienia w programie rewitalizacji, do czego konieczna jest precyzyjna identyfikacja potrzeb w pogłębionej diagnozie obszaru rewitalizacji.

Analiza obszaru rewitalizacji Przedmieścia Oławskiego i Odrzańskiego Wrocławia jako inspiracja dla innych gmin

Szukając inspiracji do tego, aby w bardzo zaawansowany i całościowy sposób przygotować pogłębioną analizę obszaru rewitalizacji, warto przyjrzeć się Lokalnemu Programowi Rewitalizacji Wrocławia na lata 2016-2018 (Uchwała nr XXIII/496/16 Rady Miejskiej Wrocławia z dnia 21 kwietnia 2016 r.) (dalej LPR). Wyróżniające cechy podejścia zastosowanego w zaprogramowaniu wrocławskiej rewitalizacji to konsekwencja, długofalowość i wieloaspektowość, wynikające z wieloletniego już doświadczenia w prowadzeniu odnowy miasta w oparciu o rzetelną informację i analizę.

Diagnoza obszarów rewitalizacji tj. Przedmieścia Oławskiego oraz Przedmieścia Odrzańskiego (Nadodrza) zawarta we wrocławskim LPR może stanowić inspirację dla samorządów, które szukają efektywnych sposobów na prowadzenie długofalowych, konsekwentnych działań rewitalizacyjnych i są gotowe zainwestować w to konieczny czas i energię swoich kadr. W rewitalizacji bowiem, tak jak w innych ambitnych i wieloaspektowych zintegrowanych działaniach, ciągłość pracy analitycznej, programowej i wdrożeniowej to jeden z podstawowych warunków sukcesu. Istotny jest także warsztat (metoda) pracy rewitalizatorów we Wrocławiu – akcentuje się w nim umiejętność spojrzenia na miasto i jego problemy w sposób szerszy niż tylko analiza danych liczbowych, ale taki, w którym poszukiwane są informacje pomagające trafnie zdiagnozować dany problem i jego skalę, a następnie wspomóc programowanie przedsięwzięć rewitalizacyjnych.

Zakres i źródła zasilania szczegółowej analizy

W pracach nad LPR Wrocławia, po delimitacji obszaru rewitalizacji, bardzo ważnym i koniecznym działaniem było pozyskanie pełnej i szczegółowej wiedzy na temat obu podobszarów rewitalizacji (Przedmieście Odrzańskiego oraz Przedmieścia Oławskiego) w sferach przestrzenno-funkcjonalnej, środowiskowej, społecznej i gospodarczej. Dane, podobnie jak w innych miastach, trzeba było pozyskać z wielu różnych źródeł. Pozyskiwano je ze źródeł Gminy i innych instytucji, takich jak Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej, Policja, Powiatowy Urząd Pracy. Co ważne, informacje na temat obszarów były także gromadzone (lub aktualizowane i weryfikowane) w wyniku spotkań z interesariuszami, konsultacji i wizji lokalnych.

Wynikiem tych prac, które wymagały wielomiesięcznej pracy kilkuosobowego zespołu, jest pogłębiona Diagnoza obszaru wsparcia zawarta w LPR. Diagnoza ta stanowi uzasadnienie planowanych działań, ale także inspirację dla czytających LPR do kreowania własnych, dużych lub małych, dodatkowych pomysłów na działania dla Nadodrza lub Przedmieścia Oławskiego w ramach programu rewitalizacji. Obszerność diagnozy, oraz całego LPR, która może stanowić pewne utrudnienie w odbiorze dla osób nie pracujących na co dzień z dokumentami tego typu, uzasadniona jest potrzebą wskazania szerokiego spektrum uwarunkowań, kryzysowych zjawisk, potencjałów oraz ich powiązań.

Diagnoza wykorzystuje i odnosi się szczególnie do treści innych ważnych dla rewitalizacji dokumentów Miasta. Dotyczy to zwłaszcza: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Wrocławia i Strategii „Wrocław w perspektywie 2020 plus”, a także – co jest warte szczególnego podkreślenia – do Zintegrowanej strategii rewitalizacji dla Przedmieścia Oławskiego oraz tzw. Masterplanów zarówno dla Przedmieścia Oławskiego jak i Nadodrza. Każdemu z obszarów poświęcono odrębną część diagnozy, podzieloną na informacje ogólne, aspekty funkcjonalno-przestrzenne, społeczne, gospodarcze i środowiskowe.

Każda z części diagnozy, ma na celu skondensowane, ale równocześnie pełne opisanie uwarunkowań oraz przedstawienie wynikających z nich wniosków. Dobór podrozdziałów oraz ich treść stanowią przykład wieloaspektowości diagnozy – chociażby w części dotyczącej aspektów funkcjonalno-przestrzennych dla każdego z obszarów opisane są: układ urbanistyczny i struktura przestrzenna; struktura funkcjonalna; parcelacja, wykorzystanie gruntu i własność; komunikacja kołowa i parkowanie; komunikacja publiczna; komunikacja piesza i rowerowa; przestrzenie publiczne i zieleń; mieszkalnictwo. W części dotyczącej aspektów społecznych są to: struktura wieku; bezrobocie; pomoc społeczna; przestępczość; aktywność społeczna i obywatelska; edukacja; kultura. W aspektach gospodarczych: oferta handlowo – usługowa; nowe inwestycje i potencjał inwestycyjny. W aspektach środowiskowych: analiza terenów zielonych; zagrożenie powodziowe; hałas; zanieczyszczenie powietrza; gleby.

Pogłębiona diagnoza obszaru rewitalizacji we wrocławskim LPR charakteryzuje się wysokiej jakości formą językową i graficzną. Mimo, że użyta nomenklatura jest trudna ze względu na konieczność stosowania profesjonalnych i formalnych terminów, widać efekt starań, aby informacje przekazane zostały w skondensowany, zrozumiały sposób, który pozwala na zrozumienie dokumentu przez nieprofesjonalistów. Zdania stosowane w diagnozie są proste, a autorzy nie unikali stosowania lokalnych nazw zdegradowanych fragmentów miasta i wyrażeń potocznych, które ułatwiają zidentyfikowanie obszaru i zrozumienie omawianych zagadnień.

Ważnym elementem diagnozy są mapy i ilustracje – ich bogata zawartość, wysoka wartość informacyjna, dokładność i przejrzystość stanowią z pewnością modelowy przykład dla innych samorządów.

Przykładowe mapy i rysunki z pogłębionej diagnozy:

Przykład 1: Ilustracja funkcji użytkowych nieruchomości na całym Przedmieściu Oławskim, której opracowanie wymagało nie tylko pozyskania i analizy danych urzędowych, ale także przeprowadzenia „inwentaryzacji” poprzez spacery badawcze.

Ilustracja funkcji użytkowych

Przykład 2: Analiza koncentracji inwestycji mieszkaniowych obrazująca powstawanie nowych obiektów mieszkalnych (często jako uzupełnienia zabudowy śródmiejskiej) bazująca na tzw. „mapie cieplnej” (heat map).

Koncentracja inwestycji mieszkaniowych

Przykład 3: Zobrazowanie efektów działań rewitalizacyjnych w tzw. pierwszym okresie wspierania rewitalizacji tj. przed rokiem 2015– przykład dążenia do zapewniania komplementarności międzyokresowej.

Inwestycje z poprzednich lat

Przykład 4: Analiza przestępczości – dbałość, aby forma prezentacji (czytelny kartodiagram) pozwalała na zrozumienie treści przez wszystkie osoby uczestniczące w konsultacjach i realizacji programu.

Kradzieże elmentem analizy przestępczości

Podsumowaniem diagnozy są analizy SWOT (odrębne dla Nadodrza i Przedmieścia Oławskiego), w których na uwagę zasługuje rzetelność opracowania części dotyczącej potencjałów tych obszarów: „mocnych stron” i „szans”.

Masterplan wsparciem w przygotowaniu analiz obszaru rewitalizacji

Interesującym podejściem w pracach nad pogłębioną diagnozą LPR Wrocławia było wykorzystanie opracowanych wcześniej tzw. Masterplanów dla dwóch części obszaru rewitalizacji. Oba Masterplany – pierwszy dla Nadodrza, drugi dla Przedmieścia Oławskiego są jednym z głównych materiałów wykorzystanych w przygotowaniu diagnozy obszaru rewitalizacji, zawartej w programie rewitalizacji. Masterplan to, w przypadku Wrocławia, dokument diagnostyczno-planistyczny, będący podstawą dla systemu przygotowania i realizacji działań inwestycyjnych i nieinwestycyjnych, cechujący się interdyscyplinarnym podejściem. Masterplan to zatem swoista encyklopedia wiedzy o obszarach rewitalizacji, która pozwala prowadzić rewitalizację z uwzględnieniem różnorodności problemów i czynników degradacji danego obszaru.

Początki przygotowania Masterplanu Nadodrza sięgają roku 2011 – w momencie, kiedy w wyniku prowadzonych wcześniej rozmaitych działań zmieniał się już wizerunek tej ważnej, ale wciąż problemowej części Wrocławia. Podjęcie pracy nad Masterplanem wynikało z szeroko podzielanego przekonania, że dla osiągnięcia trwałych i długofalowych zmian potrzebne było określenie klarownej i możliwie pełnej wizji dalszego rozwoju tego obszaru. W przypadku obszaru Nadodrza we Wrocławiu Masterplan składa się z dwóch części: diagnostycznej (Analizy) i planistycznej (Koncepcja). Należy pamiętać, że kilka lat temu, w okresie braku regulacji prawnych w zakresie rewitalizacji, Masterplan stanowił olbrzymie wsparcie dla prowadzenia rewitalizacji w sposób partycypacyjny, ambitny i całościowy.

W 2013 roku rozpoczęto prace nad Masterplanem dla Przedmieścia Oławskiego. Różnice między obydwoma Masterplanami wynikają oczywiście nie tylko z tych doświadczeń i udoskonalanych metod pracy, ale oczywiście również z różnic pomiędzy tymi obszarami i ich uwarunkowaniami rozwojowymi. Z pewnością swego rodzaju sukces pierwszego Masterplanu spowodował decyzję o rozwijaniu i pogłębianiu tego sposobu analizowania innych obszarów Wrocławia.

Sposób pracy nad diagnozą poszczególnych obszarów rzutuje na jakość opracowanego programu rewitalizacji. Gros wiedzy zawartej w Masterplanach uzyskano w ramach przeprowadzonych spotkań z mieszkańcami, spacerów badawczych, ciągłej obserwacji zmian na obszarze i dzięki zaangażowaniu w rozmowę o programie szerokiego grona interesariuszy. Luki informacyjne, które pozostały niepokryte Masterplanami uzupełniono informacjami z dodatkowych badań i inwentaryzacji obszaru rewitalizacji dotyczących różnych sfer problemowych. Chęć poznania obszaru rewitalizacji jest najważniejszą cechą, którą powinien charakteryzować zespół opracowujący diagnozę obszaru. To zadanie może być trudne i wymagać dużo zaangażowania i przezwyciężania różnych przeciwności, ale jest kluczem do opracowania materiału, który będzie mógł być podstawą dla dobrego programu rewitalizacji.

Wrocław przez lata zgromadził duże doświadczenie w programowaniu i prowadzeniu rewitalizacji. Można postawić tezę, że kompletność, trafność i zaawansowana forma diagnozy są wynikiem ciągłości działań i konsekwencji działań samorządu w zakresie prowadzenie rewitalizacji.

Systematyczny monitoring procesów rozwojowych miasta pomaga prowadzeniu diagnozy na rzecz rewitalizacji

Coraz ważniejszym narzędziem przygotowania diagnozy jest miejski System Informacji Przestrzennej (GIS) oraz rozmaitego rodzaju systemy audytu miejskiego. Prace nad pierwszym Masterplanem (Nadodrza) we Wrocławiu były oparte głównie na „ręcznym” gromadzeniu, analizowaniu i ilustrowaniu danych. Przy drugim Masterplanie (Przedmieścia Oławskiego), coraz bardzo przydatne były dane i informacje dostępne w rozwijanym systemie informacji przestrzennej miasta. Dostępność poszczególnych warstw danych, istotnych dla opracowania diagnozy obszaru rewitalizacji, była bowiem jeszcze kilka lat temu niewielka, jednak z roku na rok wzrasta i staje się coraz bogatsza. Wpływa to na efektywność monitorowania sytuacji na obszarze rewitalizacji oraz przyszłą aktualizację diagnozy i programu. Miasta posiadające funkcjonujące i zwierające duży zasób informacji Systemy Informacji Przestrzennej, z większą łatwością i precyzją mogą diagnozować i monitorować zjawiska kryzysowe czy działania rewitalizacyjne.

Zaawansowana diagnoza programu rewitalizacji świadczy o dogłębnej znajomości miasta, na którą składa się nie tylko doskonalenie warsztatu, ale także stabilność instytucjonalna w realizacji zadań związanych z odnową miasta. W konsekwencji, we Wrocławiu powołano specjalny podmiot odpowiedzialny za koordynację procesu rewitalizacji w mieście (spółka Wrocławska Rewitalizacja) i wyposażono go w niezbędne zasoby i procedury. W polskich miastach to na razie rzadko stosowane rozwiązanie.

Przedstawiciele Wrocławskiej Rewitalizacji chętnie dzielą się wiedzą, doświadczeniem oraz metodami, które wykorzystują w swojej pracy. Miasta i gminy zainteresowane pogłębieniem informacji o treści czy sporządzaniu poszczególnych części diagnozy, mogą liczyć na otwartość i chęć przekazywania dobrych praktyk i rozwiązań.

Strona internetowa Wrocławskiej Rewitalizacji

Podsumowując, można wnioskować, że czynnikami przesądzającymi o wysokiej jakości diagnozy we wrocławskim LPR były:

  1. Ciągłość analiz i programów rewitalizacji i wynikające z niej doświadczenie i wiedza w samorządzie miejskim -> warto, aby zespół odpowiedzialny za koordynację rewitalizacji w danym mieście dbał o to, by gromadzone dane i informacje były aktualizowane i możliwie pełne, warto także inspirować się rozwiązaniami w innych miastach.
  2. Potencjał instytucjonalny – gros diagnozy powstało własnymi siłami Wrocławskiej Rewitalizacji, w której istotna jest ciągłość kadrowa -> warto budować sprawny zespół odpowiedzialny za rewitalizację w mieście, inwestować w jego kompetencje, wiedzę, zdolności analityczne i komunikacyjne oraz wymieniać doświadczenia.
  3. Potencjał współpracy Wrocławskiej Rewitalizacji, urzędników i innych interesariuszy, ugruntowany i rozwijany osiągniętymi już efektami i sukcesami w dotychczasowych działaniach rewitalizacyjnych -> sukces wspólnych działań rewitalizacyjnych na danym obszarze lub w pewnym zakresie powinien stanowić bazę do dalszych efektywnych przedsięwzięć, warto rozwijać sieci lokalnej współpracy i wzajemnie się motywować.
  4. Obok zaawansowanych analiz danych ilościowych, szerokie użycie danych jakościowych -> warto stosować i rozwijać sposoby bezpośredniego pozyskiwania informacji „w terenie”, takie jak np. spacery badawcze, wywiady, badania, ankiety, inwentaryzacje, które pozwalają na zderzenie danych ilościowych z odczuciami mieszkańców.
  5. Klarowne przedstawianie wniosków z analiz -> warto pochylić się nad przyjaznym językiem programu rewitalizacji; także ustawa o rewitalizacji akcentuje znaczenie dążenia do ułatwiania zrozumienia prezentowanych treści, użycia wizualizacji czy skrótów i zestawień informacji sporządzonych w języku niespecjalistycznym.
  6. Przejrzyste ilustracje, rysunki, mapy i tabele, które niosą wysoką wartość informacyjną -> obraz warty jest tysiąc słów – w rewitalizacji czasem nawet więcej.
  7. Wykorzystanie miejskiego GIS – systemu informacji przestrzennej -> warto rozwijać funkcjonalność i zawartość merytoryczną miejskiego GIS, pomaga to nie tylko w diagnozowaniu, ale też w monitorowaniu wdrażania programu rewitalizacji.
  8. Wysoka jakość diagnozy wymaga odpowiedniego czasu na przygotowanie: opracowanie metodologii, pozyskanie danych, analizy jakościowe i ilościowe, spotkania i konsultacje i inne -> ten „długi rozbieg”, dający nie tylko gromadzenie wiedzy o podobszarach rewitalizacji, ale stanowiący również ważny etap (czasami pierwszej) rozmowy z mieszkańcami o programie rewitalizacji, to duża, ale ważna inwestycja w przygotowanie ambitnego i skutecznego procesu rewitalizacji.